Rezydencja królewska · Kraków
Wawel — historia i architektura królewskiego zamku w Krakowie
Zamek Królewski na Wawelu widziany od południa. Fot. Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
| Lokalizacja | Kraków, Wzgórze Wawelskie nad Wisłą |
| Typ obiektu | Zamek królewski, katedra, kompleks sakralny |
| Pierwsze wzmianki | X–XI wiek (najstarsze ślady osadnictwa) |
| Główna przebudowa | XVI wiek (styl renesansowy za Zygmunta I) |
| Siedziba królów | ok. 1038 – 1609 |
| Ochrona | Pomnik Historii, wpis UNESCO (Kraków) |
| Zarządzający | Zamek Królewski na Wawelu — Państwowe Zbiory Sztuki |
Historia wzgórza wawelskiego
Wzgórze wapienne nad Wisłą było zasiedlone od epoki kamiennej. W X wieku Wawel stał się siedzibą pierwszych Piastów — tu znajdowała się kaplica dworska i gród. Kazimierz Odnowiciel po powrocie do kraju około 1038 roku obrał Kraków za stolicę, czyniąc z Wawelu centrum monarchii.
Henryk IV Probus wzniósł tu pod koniec XIII wieku pierwszy murowany zamek gotycki, rozbudowany przez Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego w XIV stuleciu. Za Kazimierza Wielkiego ukształtował się główny trzon zamkowy z wieżami i komnatami reprezentacyjnymi.
Przełomowym momentem była rozległa przebudowa zamku za panowania Zygmunta I Starego (1507–1548). Monarcha zatrudnił włoskich architektów — Franciszka Florentczyka, a następnie Bartolomea Berrecciego — którzy wznieśli arkadowy dziedziniec renesansowy, uznawany za jedno z najpiękniejszych założeń tego stylu na północ od Alp.
Architektura zamku
Dziedziniec arkadowy
Centralnym elementem zamku jest trójkondygnacyjny dziedziniec otoczony loggiami z kolumnami. Arkady w stylu wczesnego renesansu toskańskiego, zbudowane przez Berrecciego w latach 1516–1536, tworzą harmonijny rytm filarów z delikatnym detalem rzeźbiarskim. Dziedziniec służył jako miejsce ceremonii dworskich, turniejów i uroczystości państwowych.
Komnaty Królewskie
Zamek mieści komnaty reprezentacyjne z zachowaną XVI-wieczną kolekcją arrasów (tzw. arrasy wawelskie), zamówionych przez Zygmunta Augusta. Sypialnia i gabinet króla, Sala Poselska i Sala Senatorska zachowały bogate dekoracje płaskorzeźbione oraz drewniane stropy kasetowe z XVI i XVII wieku.
Skarbiec i zbrojownia
W skarbcu wawelskim przechowywana jest m.in. Szczerbiec — miecz koronacyjny królów polskich używany od XIV wieku — oraz inne insygnia i przedmioty związane z ceremoniałem koronacyjnym. Zbrojownia gromadzi zbroje, broń i oporządzenie militarne z XV–XVIII wieku.
Wzgórze Wawelskie z katedrą i zamkiem, widok z Wisły. Fot. Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Katedra Wawelska
Na wzgórzu stoi również Katedra Wawelska pw. Świętych Stanisława i Wacława — miejsce koronacji i pochówku królów polskich. Obecna budowla gotycka pochodzi z XIV wieku (konsekracja 1364), ale otoczona jest licznymi kaplicami wzniesionymi w XVI i XVII stuleciu. Najsłynniejsza z nich, Kaplica Zygmuntowska (ukończona ok. 1533), uchodzi za perłę renesansu w Polsce.
W kryptach katedralnych spoczywają szczątki królewskie, a od XIX wieku — wieszczów narodowych (Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki) i bohaterów (Józef Piłsudski, Tadeusz Kościuszko).
Informacje praktyczne
Zamek zarządza instytucja państwowa „Zamek Królewski na Wawelu — Państwowe Zbiory Sztuki". Bilety na poszczególne trasy wystawiennicze dostępne są na miejscu i przez internet. Godziny otwarcia i cennik na stronie wawel.krakow.pl. Wstęp na wzgórze jest bezpłatny.
Zamek położony jest na Starym Mieście Kraków, dostępny pieszo z Rynku Głównego (ok. 10 minut). Liczne połączenia kolejowe i autobusowe z całego kraju. Dla osób z niepełnosprawnościami przewidziane są odrębne trasy z windami i pochylniami.
Źródła i literatura
- Zamek Królewski na Wawelu — wawel.krakow.pl
- Jan K. Ostrowski (red.), Kraków. Europejskie miasto sztuki, Kraków 2009
- Stanisław Mossakowski, Kaplica Zygmuntowska (1515–1533), Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2007
- UNESCO — Historic Centre of Kraków: whc.unesco.org/en/list/29
