Zamek krzyżacki · Prusy Królewskie

Zamek w Malborku — historia i architektura największej gotyckiej warowni Europy

Zamek w Malborku od strony wschodniej, widok współczesny. Fot. Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Historia budowy

Zakon Krzyżacki osiedlił się na ziemiach pruskich w 1230 roku, po zaproszeniu przez Konrada Mazowieckiego. W 1274 roku bracia zakonni wznieśli nad Nogatem pierwszą murowaną siedzibę, która z czasem stała się centrum administracyjnym całego państwa zakonnego.

Przełomem był rok 1309, gdy wielki mistrz Zygfryd von Feuchtwangen przeniósł swoją rezydencję z Wenecji do Malborka. Od tego momentu zamek zaczął się rozbudowywać w imponującym tempie. Wzniesiono Zamek Wysoki z kaplicą Najświętszej Marii Panny, rozbudowano Zamek Średni o wielkie refektarze, infirmerię i komnaty gościnne, a Zamek Niski otoczono rozległym przedzamczem z budynkami gospodarczo-militarnymi.

Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku zamek przeżył kilkunastotygodniowe oblężenie sił polsko-litewskich. Mimo przewagi liczebnej wojsk Władysława II Jagiełły, zamku nie zdobyto — obrona prowadzona przez Henryka von Plauena utrzymała twierdzę. Jednak w wyniku drugiego pokoju toruńskiego (1466) Malbork przeszedł pod panowanie polskie i stał się rezydencją królów polskich podczas wizyt w Prusach Królewskich.

Architektura — trzy zamki w jednym

Zamek w Malborku składa się z trzech wyraźnie wyodrębnionych członów, połączonych systemem murów i korytarzy: Zamku Wysokiego (najstarszego), Zamku Średniego i Przedzamcza (Zamku Niskiego).

Zamek Wysoki

Najstarsza i najważniejsza część kompleksu, zbudowana na planie zbliżonym do kwadratu z wewnętrznym dziedzińcem. Dominantę stanowi Kaplica Najświętszej Marii Panny, zdobiona wczesnogotycką mozaiką z wizerunkiem Matki Boskiej na fasadzie wschodniej. Wnętrze zamku kryje m.in. wielki refektarz (jedno z pierwszych w Europie pomiesczeń z ogrzewaniem podpodłogowym — hypocaustum), komnatę wielkiego mistrza i Złotą Bramę — unikatowy portal gotycki z ornamentami roślinnymi.

Zamek Średni

Wzniesiony w pierwszej połowie XIV wieku, rozbudowany po 1309 roku jako właściwa siedziba wielkich mistrzów. Mieścił wielki refektarz mieszczański i letni, komnaty gościnne na potrzeby przyjmowania dostojników oraz zbrojownię. Sala Wielka Refektarza Letniego zachowała oryginalne sklepienie kryształowe — jeden z najwcześniejszych przykładów tego rozwiązania w architekturze gotyckiej.

Przedzamcze

Ogromny obszar o funkcji przede wszystkim gospodarczej i militarnej. Mieściło stajnie dla koni rycerskich, spichlerze, warsztaty, arsenał i kościół św. Wawrzyńca. Całe założenie otoczone jest podwójnym pasem murów z basztami i fosami, zasilanymi wodami Nogatu.

Panorama kompleksu zamkowego od strony Nogatu. Fot. Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Odbudowa i ochrona

W wyniku wojen szwedzkich i długoletniej degradacji w XVIII wieku zamek znalazł się w ruinie. Od 1804 roku pruskie władze podjęły systematyczną restaurację, która trwała do lat 30. XX wieku. Prace prowadzili m.in. Konrad Steinbrecht — architekt odpowiedzialny za nadanie zamkowi obecnego kształtu.

W 1945 roku zamek ponownie doznał poważnych zniszczeń w trakcie walk o Malbork. Odbudowa prowadzona przez Polskę po 1945 roku przywróciła obiektowi pierwotną formę. W 1997 roku zamek wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako „Zamek Krzyżacki w Malborku".

Informacje praktyczne

Zamek leży w centrum miasta Malbork, ok. 60 km na południowy wschód od Trójmiasta. Bezpośrednie połączenia kolejowe z Gdańska, Gdyni i Warszawy. Parking dla autokarów i samochodów osobowych w bezpośrednim sąsiedztwie. Obiekt jest częściowo przystosowany dla osób z niepełnosprawnościami.

Źródła i literatura

• Marian Arszyński, Zamek krzyżacki w Malborku, Muzeum Zamkowe w Malborku, 2010
• UNESCO World Heritage List — Castle of the Teutonic Knights in Malbork
• Muzeum Zamkowe w Malborku — zamek.malbork.pl
• Sławomir Jóźwiak, Janusz Trupinda, Krzyżackie zamki komturskie w Prusach, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2012